دکتر حمیدرضا البرزمتخصص قلب و عروق

اگر تپش قلب مکرر یا نامنظم است یا با تنگی نفس، درد قفسه سینه، سرگیجه یا غش همراه است، باید بررسی شود. در درد شدید قفسه سینه یا غش ناگهانی با ۱۱۵ تماس بگیرید.

بله. حتی پس از جراحی یا درمان در کودکی، پیگیری منظم لازم است، چون ممکن است سال‌ها بعد آریتمی، نارسایی قلبی یا مشکل دریچه پیش بیاید.

نوار قلب، اکو، آزمایش‌ها، گزارش آنژیو یا عمل قبلی و فهرست داروها.

بسته به علائم شما، ممکن است نوار قلب، اکو، تست ورزش یا هولتر لازم باشد. پزشک پس از معاینه تصمیم می‌گیرد.

«سوراخ قلب» اصطلاح عامیانه است و چند بیماری متفاوت را شامل می‌شود:

• ASD (سوراخ بین دو دهلیز): انواع سکوندوم (شایع‌ترین، وسط دیواره)، پریموم (پایین دیواره، اغلب همراه شکاف دریچه میترال)، سینوس ونوزوس (بالای دیواره، معمولاً همراه بازگشت غیرطبیعی وریدهای ریه) و سینوس کرونری (نادر).
• PFO (دریچه بیضی باز): بقایای مسیر جنینی که در حدود یک‌چهارم افراد دیده می‌شود. معمولاً بی‌خطر است و درمان نمی‌خواهد؛ فقط در موارد خاص (مثلاً سکته مغزی بدون علت روشن در سنین پایین) بستن آن بررسی می‌شود.
• VSD (سوراخ بین دو بطن): انواع پری‌ممبرانوس (شایع‌ترین)، عضلانی، مجرای خروجی و ورودی. سوراخ‌های کوچک (به‌ویژه عضلانی) اغلب خودبه‌خود کوچک یا بسته می‌شوند؛ سوراخ‌های بزرگ می‌توانند باعث نارسایی قلب و فشار بالای ریه شوند.
• PDA (مجرای شریانی باز): راه ارتباطی جنینی بین آئورت و شریان ریوی که پس از تولد باز مانده است.
• AVSD (نقص کانال دهلیزی‌بطنی): ترکیبی از سوراخ دهلیزی و بطنی همراه با مشکل دریچه‌ها؛ در سندرم داون شایع‌تر است.

تشخیص: شنیدن سوفل در معاینه، نوار قلب و اکوکاردیوگرافی (روش اصلی). در موارد پیچیده یا بزرگسالان گاهی اکوی از راه مری، MRI یا CT قلب و در موارد خاص کاتتریزاسیون برای سنجش فشار ریه لازم می‌شود.

درمان: سوراخ‌های کوچک بدون علامت و بدون بار اضافه روی قلب فقط پیگیری می‌شوند. اگر سوراخ باعث بزرگ شدن حفره‌های قلب، علائم یا افزایش فشار ریه شود، بستن آن لازم است. برخی ASD سکوندوم، PDA و بعضی VSDها را می‌توان با دستگاه از راه رگ (بدون جراحی قفسه سینه) بست؛ ASD پریموم و سینوس ونوزوس، VSDهای بزرگ و AVSD معمولاً جراحی می‌خواهند. اگر فشار ریه به‌طور دائم و شدید بالا رفته باشد (سندرم آیزنمنگر)، بستن سوراخ معمولاً مجاز نیست و درمان دارویی تخصصی لازم است.

پیگیری: پس از بستن سوراخ، اکو و نوار قلب دوره‌ای لازم است؛ آریتمی دهلیزی ممکن است سال‌ها بعد (به‌ویژه اگر بستن در سنین بالا انجام شده) ظاهر شود. پیشگیری آنتی‌بیوتیکی پیش از کارهای دندانپزشکی فقط در شرایط خاص لازم است (مثلاً ۶ ماه اول پس از بستن با ماده مصنوعی)؛ پزشک مشخص می‌کند.

شایع‌ترین بیماری مادرزادی قلب همراه با کبودی (سیانوز) است و از چهار ویژگی تشکیل می‌شود: سوراخ بین دو بطن (VSD)، تنگی مسیر خروجی بطن راست و دریچه ریوی، آئورت سوار بر سوراخ بطنی، و ضخیم شدن عضله بطن راست. نوزاد ممکن است کبود شود یا حمله‌های «تت اسپل» (کبودی ناگهانی و بی‌قراری هنگام گریه یا شیر خوردن) داشته باشد؛ شدت علائم متفاوت است.

تشخیص: اغلب با اکوی قلب (گاهی پیش از تولد با اکوی جنین) و سنجش اکسیژن خون با پالس‌اکسی‌متر.

درمان: درمان اصلی جراحی ترمیم کامل است و معمولاً در ماه‌های اول تا حدود یک‌سالگی انجام می‌شود؛ زمان دقیق به شدت علائم و آناتومی بستگی دارد. در برخی نوزادان بسیار علامت‌دار یا با آناتومی نامناسب، ابتدا اقدام موقت (شانت یا استنت) و بعداً ترمیم کامل انجام می‌شود. دارو به‌تنهایی درمان قطعی نیست.

• ویزیت منظم متخصص قلب کودکان: در سال اول چند بار، سپس معمولاً سالی یک تا دو بار (بسته به وضعیت).
• اکو برای بررسی تنگی باقی‌مانده مسیر خروجی بطن راست، نشت دریچه ریوی (بسیار شایع پس از ترمیم) و اندازه و عملکرد بطن راست؛ نوار قلب برای ریتم و پهنای QRS.
• پیگیری رشد، تغذیه، تکامل و واکسیناسیون کامل.
• بهداشت دهان و دندان، و مراجعه سریع در تب طولانی بدون علت برای پیشگیری از اندوکاردیت.
• راهنمایی خانواده درباره ورزش و فعالیت مدرسه؛ در صورت وجود نشانه‌ها، بررسی ژنتیک (از جمله حذف 22q11.2).

ترمیم دوران کودکی «پایان درمان» نیست. پیگیری مادام‌العمر، ترجیحاً در مرکز تخصصی بیماری‌های مادرزادی بالغین (ACHD)، دست‌کم سالی یک بار و گاهی بیشتر لازم است.

• نشت دریچه ریوی و بزرگ شدن بطن راست: شایع‌ترین مشکل دیررس؛ با اکو و به‌ویژه MRI قلب پیگیری می‌شود. در صورت علائم یا بزرگ شدن و ضعف بطن راست، تعویض دریچه ریوی (جراحی یا از راه رگ) مطرح می‌شود؛ زمان آن را تیم ACHD تعیین می‌کند.
• آریتمی: فلوتر یا فیبریلاسیون دهلیزی و آریتمی‌های بطنی؛ با نوار قلب، هولتر و تست ورزش بررسی می‌شود. در بیماران پرخطر، ابلیشن یا ICD مطرح است. تپش قلب، غش یا کاهش تحمل ورزش را زودتر گزارش کنید.
• سایر موارد: بزرگ شدن ریشه آئورت، سوراخ بطنی باقی‌مانده و تنگی شاخه‌های شریان ریوی.
• بارداری: بیشتر زنان با ترمیم خوب بارداری را تحمل می‌کنند، اما باید پیش از بارداری مشاوره شود. احتمال بیماری قلبی در فرزند بیشتر از جمعیت عمومی است و اکوی جنین توصیه می‌شود.
• فعالیت بدنی منظم و متناسب، ترک سیگار و مراقبت از دندان‌ها.

منابع: Stout KK و همکاران، رهنمود ۲۰۱۸ AHA/ACC برای مدیریت بیماری مادرزادی قلب در بزرگسالان (Circulation 2019;139:e698). Baumgartner H و همکاران، رهنمود ۲۰۲۰ ESC برای بیماری مادرزادی قلب در بزرگسالان (Eur Heart J 2021;42:563). Wilson WR و همکاران، پیشگیری از اندوکاردیت عفونی، بیانیه علمی AHA (Circulation 2021;143:e963). PubMed. این مطالب آموزشی است و جایگزین معاینه و تصمیم پزشک نیست.