مقالات آموزشی

این بیماری چیست؟

بیماری مادرزادی قلب یعنی مشکلی در ساختار قلب یا رگ‌های بزرگ که از زمان تولد وجود دارد. امروز بیشتر کودکان مبتلا به بزرگسالی می‌رسند و شمار بزرگسالان مبتلا از کودکان بیشتر است. شایع‌ترین‌ها سوراخ‌های قلب (ASD و VSD)، تنگی دریچه‌ها، دریچه‌ی آئورت دولتی، تنگی بخشی از آئورت (کوآرکتاسیون)، تترالوژی فالو و مشکلات پیچیده‌تر مثل جابه‌جایی عروق یا قلب تک‌بطنی هستند.

نشانه‌ها در بزرگسالی

• تنگی نفس و خستگی زودرس، کمتر از همسن‌وسالان
• تپش قلب، نامنظمی ضربان، سرگیجه یا غش
• تورم پاها
• کبودی یا آبی‌شدن لب‌ها و ناخن‌ها (سیانوز)
• فشار خون بالا در بازوها با نبض ضعیف پاها (در کوآرکتاسیون)
• سکته مغزی در سن پایین

بعضی بیماران سال‌ها هیچ نشانه‌ای ندارند و فقط با شنیدن سوفل قلب یا اکوی تصادفی تشخیص داده می‌شوند.

چرا تشخیص و پیگیری ضروری است؟

این بیماری اغلب با یک عمل «برای همیشه» درمان نمی‌شود. حتی قلبی که در کودکی ترمیم شده، در بزرگسالی نیاز به پیگیری دارد. تشخیص دیر یعنی ممکن است قلب یا ریه آسیب برگشت‌ناپذیر ببیند.

خطرهای درمان‌نشده یا بی‌پیگیری

• آریتمی و گاهی ایست قلبی
• نارسایی قلبی
• فشار بالای رگ‌های ریه
• عفونت دریچه یا دیواره‌ی قلب (اندوکاردیت)
• سکته مغزی و بزرگ‌شدن یا پارگی آئورت
• خطر برای مادر و جنین در بارداری

تشخیص و مراقبت

اکوکاردیوگرافی کامل مادرزادی، نوار قلب، گاهی ام‌آرآی یا سی‌تی قلب، تست ورزش، هولتر و در بعضی موارد کاتتر. پیگیری بهتر است نزد پزشک آشنا به بیماری مادرزادی بزرگسالان باشد. بهداشت دهان و دندان، مشاوره پیش از بارداری و تعیین نوع و شدت ورزش هم بخشی از مراقبت است.

چه اتفاقی می‌افتد؟

قلب برای کار کردن به خون تازه نیاز دارد و این خون را از رگ‌هایی به نام عروق کرونر می‌گیرد. با گذشت سال‌ها، چربی و کلسترول روی دیواره‌ی این رگ‌ها رسوب می‌کند و پلاک می‌سازد (آترواسکلروز). پلاک رگ را تنگ می‌کند. وقتی تنگی شدید باشد، قلب هنگام فعالیت خون کافی نمی‌گیرد و درد یا فشار قفسه سینه (آنژین) ایجاد می‌شود. اگر پلاک ناگهان پاره شود، لخته‌ای روی آن می‌نشیند و رگ را کاملاً می‌بندد. این همان سکته قلبی است: بخشی از ماهیچه‌ی قلب بدون خون می‌ماند و اگر زود باز نشود، آسیب دائمی می‌بیند.

نشانه‌ها

• احساس فشار، سنگینی یا سوزش در وسط قفسه سینه، که می‌تواند به بازوی چپ، فک، گردن یا پشت برود
• تنگی نفس، عرق سرد، تهوع یا سرگیجه
• در زنان، سالمندان و دیابتی‌ها گاهی فقط خستگی غیرعادی، تنگی نفس یا ناراحتی شبیه سوءهاضمه دیده می‌شود

چه کسانی بیشتر در خطرند؟

فشار خون بالا، دیابت، کلسترول (LDL) بالا، سیگار و قلیان، چاقی، کم‌تحرکی، سابقه‌ی بیماری زودرس قلبی در خانواده و افزایش سن. هرچه عوامل خطر بیشتر باشد، خطر بیشتر است.

چگونه تشخیص می‌دهیم؟

با شرح حال و معاینه، نوار قلب، آزمایش‌های خون (از جمله تروپونین در درد حاد)، اکوکاردیوگرافی، تست ورزش، سی‌تی آنژیوگرافی و در صورت لزوم آنژیوگرافی.

درمان و پیشگیری

کنترل فشار خون، قند و چربی، ترک دخانیات، ورزش منظم و تغذیه‌ی سالم پایه‌ی پیشگیری‌اند. داروها (مانند استاتین‌ها و داروهای ضدپلاکت) خطر سکته را کم می‌کنند. در تنگی شدید یا سکته، ممکن است باز کردن رگ با آنژیوپلاستی و استنت یا جراحی بای‌پس لازم شود. تصمیم را پزشک بر اساس وضعیت هر بیمار می‌گیرد.

سوراخ قلبی چیست؟

بین حفره‌های قلب دیواره‌هایی وجود دارد که خون تازه و خون مصرف‌شده را جدا نگه می‌دارد. اگر در این دیواره روزنه‌ای باشد، به آن «سوراخ قلبی» می‌گویند. ASD سوراخ بین دو دهلیز (حفره‌های بالایی) است، VSD بین دو بطن (حفره‌های پایینی) است، و PFO دریچه‌ی کوچکی است که پس از تولد باید بسته شود ولی در حدود یک نفر از هر چهار نفر باز می‌ماند و در بیشتر آن‌ها مشکلی ایجاد نمی‌کند.

چرا گاهی تا بزرگسالی کشف نمی‌شود؟

سوراخ‌های کوچک ممکن است سال‌ها بی‌نشانه باشند. سوراخ‌های بزرگ‌تر به‌تدریج حجم خون عبوری از سمت راست قلب و ریه را زیاد می‌کنند.

نشانه‌ها و خطرها

• تنگی نفس و خستگی زودرس هنگام فعالیت
• تپش قلب و آریتمی، به‌ویژه فیبریلاسیون دهلیزی
• بزرگ شدن سمت راست قلب و در موارد پیشرفته، فشار بالای رگ‌های ریه
• سکته مغزی: لخته‌ی کوچک سیاهرگی می‌تواند از روزنه عبور کند و به مغز برسد (در PFO و ASD)

تشخیص

اکوکاردیوگرافی روش اصلی است. گاهی تست «حباب» (bubble study) یا اکوی از راه مری لازم می‌شود. در نوار قلب هم ممکن است نشانه‌هایی دیده شود.

درمان

سوراخ کوچک و بی‌علامت معمولاً فقط پیگیری می‌خواهد. اگر ASD بزرگ باشد یا قلب را بزرگ کرده باشد، بستن آن با دستگاه از راه رگ (بدون جراحی باز) یا با جراحی توصیه می‌شود. بستن PFO فقط در موارد انتخاب‌شده، مثلاً پس از سکته مغزی بدون علت دیگر، مطرح است. اگر قصد بارداری دارید، حتماً قبل از آن ارزیابی شوید.

دریچه‌های قلب چه می‌کنند؟

قلب چهار دریچه دارد (آئورت، میترال، تریکوسپید و ریوی) که مثل درهای یک‌طرفه جهت جریان خون را نگه می‌دارند. دریچه‌ای که خوب باز نشود تنگ است و قلب را مجبور به زور زدن می‌کند. دریچه‌ای که خوب بسته نشود نشتی دارد و خون به عقب برمی‌گردد.

علت‌ها

کلسیفیه شدن دریچه با افزایش سن، تب روماتیسمی در کودکی، دریچه‌ی آئورت دولتی یا سایر مشکلات مادرزادی، عفونت دریچه (اندوکاردیت) و بزرگ شدن قلب.

نشانه‌ها

• تنگی نفس هنگام فعالیت یا خوابیدن
• درد یا فشار قفسه سینه، سرگیجه یا غش
• تپش قلب، تورم پاها، خستگی

چرا نباید نادیده گرفت؟

تنگی شدید دریچه‌ی آئورت با علامت می‌تواند به غش، نارسایی قلبی و مرگ ناگهانی برسد. بیماری میترال می‌تواند باعث فیبریلاسیون دهلیزی و لخته‌ی مغزی شود. تشخیص زودهنگام یعنی درمان در زمان مناسب.

تشخیص و درمان

گوش دادن به قلب و اکوکاردیوگرافی مهم‌ترین ابزارند. موارد خفیف فقط با اکوی دوره‌ای پیگیری می‌شوند. داروها علائم را کم می‌کنند. در موارد شدید، تعمیر یا تعویض دریچه با جراحی یا روش‌های کم‌تهاجم لازم می‌شود. نوع و زمان درمان را پزشک تعیین می‌کند.

تپش قلب همیشه بیماری نیست

احساس ضربان تند یا نامنظم می‌تواند به‌خاطر اضطراب، کم‌خوابی، قهوه، تب، کم‌خونی یا پرکاری تیروئید باشد. اما گاهی نشانه‌ی آریتمی، یعنی اختلال در سیستم برقی قلب، است.

انواع شایع

ضربان‌های زودرس (PAC و PVC) که اغلب بی‌خطرند، ضربان تند منظم با شروع و پایان ناگهانی (SVT)، فیبریلاسیون دهلیزی، ضربان بسیار کند و آریتمی‌های خطرناک بطنی.

تشخیص و درمان

نوار قلب، اکو، آزمایش خون و تیروئید و مهم‌تر از همه هولتر (ثبت ۲۴ ساعته یا بیشتر) که آریتمی گذرا را می‌گیرد. درمان به نوع آریتمی بستگی دارد: حذف عوامل تحریک، دارو و در موارد انتخاب‌شده روش‌های تخصصی مثل ابلیشن یا باتری قلب.

چه اتفاقی می‌افتد؟

در فیبریلاسیون دهلیزی (AF) دهلیزهای قلب به‌جای انقباض منظم، می‌لرزند. خون در آن‌ها خوب جابه‌جا نمی‌شود و لخته می‌سازد. اگر لخته به مغز برسد، سکته مغزی رخ می‌دهد. خطر سکته در این بیماران چند برابر است.

نشانه‌ها

تپش نامنظم، خستگی، تنگی نفس، سرگیجه. اما گاهی هیچ نشانه‌ای نیست و اولین علامت، خود سکته است. به همین دلیل کنترل نبض و نوار قلب بعد از ۶۵ سالگی یا در فشار خون و دیابت مهم است.

پیشگیری و درمان

پزشک با توجه به سن و بیماری‌های همراه (مثل فشار خون، دیابت، نارسایی قلبی) تعیین می‌کند آیا داروی ضدانعقاد لازم است. علاوه بر آن کنترل ضربان یا بازگرداندن ریتم، درمان فشار خون و خواب‌آپنه و کاهش مصرف الکل اهمیت دارد. داروی ضدانعقاد را بدون مشورت قطع نکنید.

یعنی چه؟

نارسایی قلبی به معنی ایستادن قلب نیست؛ یعنی قلب نمی‌تواند خون کافی به بدن برساند یا خون را از ریه‌ها و پاها به‌خوبی تخلیه کند. علت‌ها شامل گرفتگی عروق قلب و سکته قبلی، فشار خون بالا، بیماری دریچه‌ها، ضعف ماهیچه‌ی قلب، آریتمی و بیماری مادرزادی قلب است.

نشانه‌ها

• تنگی نفس هنگام فعالیت، خوابیدن یا شب‌ها
• تورم پاها و مچ پا
• افزایش وزن ناگهانی (مثلاً ۲ کیلو در چند روز)
• خستگی، سرفه‌ی شبانه، کاهش تحمل ورزش

تشخیص و درمان

اکوکاردیوگرافی (برای اندازه‌گیری EF)، نوار قلب، آزمایش BNP و بررسی علت. درمان امروز مؤثر است: چند گروه دارو که مرگ و بستری را کم می‌کنند، مصرف نمک و مایعات طبق نظر پزشک، وزن‌کردن روزانه، فعالیت بدنی مناسب و درمان علت. در بعضی بیماران دستگاه‌های قلبی کمک‌کننده است.

چرا خطرناک است؟

فشار خون بالا معمولاً علامتی ندارد، اما سال‌ها به دیواره‌ی رگ‌ها، قلب، مغز، کلیه و چشم فشار می‌آورد. نتیجه‌اش می‌تواند سکته مغزی، سکته قلبی، نارسایی قلبی، نارسایی کلیه و آسیب چشم باشد.

چه عددی بالاست؟

اگر فشار مکرراً از حدود ۱۴۰/۹۰ بالاتر باشد (در بعضی راهنماها از ۱۳۰/۸۰) نیاز به بررسی و درمان است. برای تشخیص درست، فشار را چند روز و در شرایط استاندارد در منزل اندازه بگیرید: نشسته، پس از چند دقیقه استراحت، با بازوبند مناسب.

کنترل

• کاهش نمک، کاهش وزن اضافه، ورزش منظم، ترک دخانیات، محدودکردن الکل
• مصرف منظم دارو. حتی اگر احساس خوبی دارید، دارو را بدون مشورت قطع نکنید
• در جوانان یا فشار مقاوم، بررسی علت (مثل مشکلات کلیه، هورمونی یا تنگی آئورت) لازم است